Cümleler önce anlamlarına göre sınıflandırılır. Öznel cümleler, kişinin kendi görüşünü ve değerlendirmesini içerir. Bu tür cümleler kanıtlanamaz; kişiden kişiye değişir. “Bu şehir çok güzeldir.” ifadesi öznel bir yargıdır. Nesnel cümleler ise herkes tarafından doğrulanabilir bilgi verir; ispatlanabilir niteliktedir. “Dünya, Güneş’in etrafında döner.” şeklindeki bir ifade nesneldir. Duygu cümleleri, sevinç, üzüntü, özlem, şaşkınlık gibi duyguları anlatır. Soru cümleleri bilgi almak amacıyla kullanılır. Ünlem cümleleri güçlü duyguları ifade eder. Emir, istek, dilek ve öneri bildiren cümleler ise konuşanın yönlendirme ya da temennilerini belirtir.
Cümleler yapılarına göre de incelenir. Basit cümle, yalnızca bir yargıdan oluşur ve içinde başka bir cümle bulunmaz. “Çocuk parka koştu.” gibi tek yargı vardır. Birleşik cümlede temel cümlenin yanında en az bir yan cümle bulunur. Bu yan cümle fiilimsi, ki bağlacı, iç içe anlatım veya şart yapısıyla kurulabilir. Sıralı cümle, anlamca veya yapıca birbirine bağlı birden fazla cümlenin virgül ya da noktalı virgülle ayrılmasıyla oluşur. Bağlı cümle ise bağlaçlar kullanılarak birbirine bağlanan cümlelerden meydana gelir. Bu yapı ayrımı, cümlenin yargı sayısını ve cümle içindeki bağlantıları anlamamızı sağlar.
Cümle bilgisinin temel yönlerinden biri de cümle ögeleridir. Bir cümlede iş, oluş veya hareketi bildiren unsur yüklemdir. Yargı yüklemle verilir ve cümlenin temelidir. Eylemi yapan ya da yargıyı üzerine alan varlık özne olarak adlandırılır. Eylemden etkilenen kişi ya da varlık nesne, yer-yön ilişkisi bildiren ifade dolaylı tümleç, zaman, durum, miktar gibi anlamları karşılayan sözcük veya sözcük grubu ise zarf tümlecidir. Ögelerin doğru tespiti, hem cümlenin anlamını çözmede hem de doğru cümle kurmada büyük önem taşır.
Cümle bilgisi, öğrencilerin hem okuma-anlama hem de yazılı anlatım becerilerinin gelişmesine katkı sağlar. Cümle yapısını ve anlam özelliklerini bilen bir kişi, düşüncelerini daha düzenli, açık ve etkili biçimde ifade eder. Ayrıca cümle çözümlemeleri, paragraf anlama becerilerini de destekler. Bu nedenle cümle bilgisinin sağlam temellere oturması, dil becerisinin gelişimi için vazgeçilmezdir.